یکی از باورهای رایج در میان مردم این است که هر قراردادی برای معتبر بودن باید به امضای دو شاهد برسد. به همین دلیل، بسیاری از افراد هنگام تنظیم قراردادهای خرید و فروش، اجاره، قرض یا حتی توافقهای ساده، به دنبال شاهد میگردند و تصور میکنند در صورت نبود امضای شاهد، قرارداد از نظر قانونی اعتباری نخواهد داشت. اما آیا این تصور با قوانین ایران مطابقت دارد؟
در پاسخ باید گفت که " در بیشتر قراردادها، امضای شاهد شرط صحت و اعتبار قرارداد نیست." بر اساس اصول کلی حقوق قراردادها، هرگاه قرارداد میان اشخاصی که اهلیت قانونی دارند، با رضایت و اراده آزاد منعقد شود و موضوع آن نیز مشروع و مشخص باشد، قرارداد معتبر است؛ حتی اگر هیچ شاهدی آن را امضا نکرده باشد.
در واقع، آنچه به قرارداد اعتبار میبخشد، توافق و اراده طرفین است، نه حضور شاهد. بنابراین اگر دو نفر قراردادی را امضا کنند و سایر شرایط قانونی نیز رعایت شده باشد، اصل بر معتبر بودن آن قرارداد است.
البته این موضوع به معنای بیاهمیت بودن شاهد نیست. حضور شاهد میتواند در صورت بروز اختلاف، نقش مهمی در اثبات برخی وقایع داشته باشد. برای مثال، اگر یکی از طرفین بعداً ادعا کند که قرارداد را امضا نکرده یا مفاد آن تغییر کرده است، شهادت افرادی که هنگام امضای قرارداد حضور داشتهاند ممکن است به روشن شدن حقیقت کمک کند.
همچنین در برخی اسناد یا اقدامات حقوقی خاص، قانون تشریفات ویژهای را پیشبینی کرده است و ممکن است حضور شاهد یا تنظیم سند در مرجع رسمی الزامی باشد. بنابراین نباید این قاعده کلی را به همه موضوعات حقوقی تعمیم داد.
از سوی دیگر، بسیاری از اختلافات زمانی ایجاد میشود که قراردادها بهصورت دستنویس و بدون درج اطلاعات کامل تنظیم میشوند. حتی اگر شاهد نیز قرارداد را امضا کرده باشد، نبود اطلاعاتی مانند تاریخ، مشخصات دقیق طرفین، موضوع قرارداد، مبلغ، نحوه پرداخت و تعهدات هر یک از طرفین میتواند مشکلات متعددی ایجاد کند. به همین دلیل، تنظیم دقیق متن قرارداد اهمیت بسیار بیشتری از گرفتن امضای شاهد دارد.
در قراردادهای مهم، بهتر است علاوه بر امضای طرفین، از تمام صفحات قرارداد نسخهبرداری شود، هر صفحه به امضای طرفین برسد و هر یک از طرفین یک نسخه از قرارداد را نزد خود نگهداری کنند. این اقدامات ساده، احتمال سوءاستفاده یا اختلاف را تا حد زیادی کاهش میدهد.
در نهایت، اگرچه حضور شاهد در بسیاری از قراردادها الزامی نیست، اما در معاملات با ارزش مالی بالا یا قراردادهایی که احتمال اختلاف در آنها وجود دارد، استفاده از شاهد یا تنظیم قرارداد بهصورت رسمی میتواند امنیت حقوقی بیشتری برای طرفین ایجاد کند.
جمعبندی: برخلاف تصور رایج، بیشتر قراردادها بدون امضای شاهد نیز از اعتبار قانونی برخوردار هستند، مشروط بر اینکه شرایط اساسی صحت قرارداد رعایت شده باشد. با این حال، حضور شاهد میتواند در صورت بروز اختلاف، به اثبات ادعاها کمک کند و از همین رو در بسیاری از معاملات مهم، اقدامی مفید و پیشگیرانه محسوب میشود.
به قلم: مجتبی عادل
طراح گرافیک: مسعود کمندی
