جامعه ایران در دهههای گذشته بارها با بحرانهای مختلف روبهرو شده است؛ از حوادث طبیعی گرفته تا مشکلات اقتصادی، همهگیری بیماریها و تنشهای منطقهای. چهار ماه اخیر نیز یکی دیگر از دورههایی بود که مردم ناچار شدند خود را با شرایطی متفاوت و پیشبینیناپذیر سازگار کنند. در چنین شرایطی، واژهای که بیش از گذشته مورد توجه قرار میگیرد، «تابآوری اجتماعی» است.
تابآوری به معنای نادیده گرفتن مشکلات یا عادی شدن بحران نیست؛ بلکه توانایی جامعه برای حفظ انسجام، ادامه فعالیتهای روزمره و بازسازی خود پس از رخدادهای دشوار است. جامعهای که تابآور باشد، حتی در سختترین شرایط نیز از حرکت بازنمیایستد و تلاش میکند زندگی را به جریان عادی بازگرداند.
در ماههای اخیر، نمونههای متعددی از این تابآوری در نقاط مختلف کشور مشاهده شد. بسیاری از کسبوکارها با وجود مشکلات، فعالیت خود را ادامه دادند. معلمان، پزشکان، کارگران، رانندگان، اصناف و هزاران شهروند دیگر تلاش کردند چرخه زندگی اجتماعی متوقف نشود. در کنار این تلاشها، گروههای مردمی و خیریهها نیز نقش مهمی در حمایت از اقشار آسیبپذیر ایفا کردند.
با این حال، نباید تصور کرد که تابآوری ظرفیت بیپایانی دارد. هر جامعهای اگر برای مدت طولانی تحت فشارهای اقتصادی، روانی و اجتماعی قرار گیرد، به تدریج با فرسایش سرمایه انسانی و اجتماعی روبهرو خواهد شد. افزایش خستگی روانی، کاهش امید، افت مشارکت اجتماعی و کاهش اعتماد عمومی، از جمله نشانههای چنین فرسایشی است.
یکی از عوامل مهم در افزایش تابآوری، وجود چشماندازی روشن برای آینده است. مردم زمانی راحتتر با مشکلات کنار میآیند که احساس کنند شرایط موقتی است و مسیر مشخصی برای بهبود وجود دارد. امید، مهمترین سرمایه روانی هر جامعه است و نقش تعیینکنندهای در حفظ آرامش اجتماعی دارد.
رسانهها نیز در این میان مسئولیتی مهم بر عهده دارند. اطلاعرسانی دقیق، پرهیز از بزرگنمایی یا کوچکنمایی بحرانها، آموزش عمومی و انعکاس تجربههای موفق، میتواند به تقویت روحیه جامعه کمک کند. در مقابل، انتشار اخبار تأییدنشده و روایتهای هیجانی، تنها بر نگرانیهای عمومی خواهد افزود.
از سوی دیگر، نقش دولت و نهادهای عمومی در تقویت تابآوری اجتماعی انکارناپذیر است. حمایت از اقشار آسیبپذیر، حفظ ثبات در تصمیمگیریها، شفافیت در اطلاعرسانی، تقویت خدمات عمومی و ایجاد فرصت برای مشارکت شهروندان، از مهمترین اقداماتی است که میتواند اعتماد عمومی را افزایش دهد.
خانواده نیز همچنان نخستین پناهگاه افراد در روزهای دشوار است. بسیاری از خانوادههای ایرانی در ماههای اخیر با همدلی، تقسیم مسئولیتها و حمایت عاطفی از یکدیگر توانستند بخشی از فشارهای ناشی از شرایط را مدیریت کنند. این ویژگی فرهنگی، یکی از مهمترین نقاط قوت جامعه ایران به شمار میرود.
در نهایت، باید پذیرفت که عبور از بحران، تنها به معنای پایان یافتن یک دوره دشوار نیست. هر بحران میتواند فرصتی برای بازنگری در سیاستها، اصلاح ساختارها و تقویت همبستگی اجتماعی باشد. اگر تجربههای ماههای اخیر به افزایش گفتوگو، اعتماد و مشارکت منجر شود، جامعه ایران نهتنها از این دوره عبور خواهد کرد، بلکه با آمادگی بیشتری با چالشهای آینده مواجه خواهد شد.
تابآوری اجتماعی، سرمایهای است که با همدلی مردم، مسئولیتپذیری مدیران، عملکرد حرفهای رسانهها و امید به آینده شکل میگیرد. حفظ این سرمایه، یکی از مهمترین پیشنیازهای توسعه و ثبات در هر جامعهای است؛ سرمایهای که ارزش آن در روزهای سخت بیش از هر زمان دیگری آشکار میشود.
به قلم سردبیر پایگاه خبری ردا: خانم فرزانه کمندی
